TCM bij PTSS: HPA-as, noradrenerge route en kalmering van de geest

Inleiding: waarom TCM bij PTSS?

Posttraumatische stressstoornis (PTSS) is een psychische aandoening die ontstaat na blootstelling aan een ernstige traumatische gebeurtenis (oorlog, geweld, natuurramp, seksueel misbruik, ernstig ongeval). Wereldwijd lijden ongeveer 250 miljoen mensen aan PTSS (geschatte levensduurprevalentie 3-4%).

PTSS wordt gekenmerkt door vier clusters van symptomen: herbelevingen (flashbacks, nachtmerries), vermijding, negatieve veranderingen in stemming en cognitie, en verhoogde arousal (hypervigilantie, schrikreactie, slaapstoornissen, prikkelbaarheid).

Conventionele behandelingen hebben beperkingen: SSRI's hebben een responsratio van slechts 40-60% met bijwerkingen (seksuele disfunctie, gewichtstoename); EMDR en exposure-therapie hebben hoge drop-out rates (30-50%).

In China worden TCM-interventies – met name Jia Wei Xiao Yao San (加味逍遥散), Gui Pi Tang (归脾汤), An Mian Tang (安眠汤) en acupunctuur – al eeuwenlang ingezet bij hart-qi deficiëntie, lever-qi stagnatie, nier-essentie deficiëntie, flegma-hitte en bloedstase.

Modern onderzoek onthult dat TCM de HPA-as normaliseert, de noradrenerge route moduleert, BDNF/TrkB-signalering verhoogt, neuro-inflammatie remt en de darm-hersenas moduleert. Dit artikel integreert de nieuwste inzichten en biedt praktische behandelprotocollen voor de TCG-arts.

TCM-patroondifferentiatie bij PTSS

• Hart-qi deficiëntie: hartkloppingen, vergeetachtigheid, onrust, bleke tong, zwakke pols – Gui Pi Tang
• Lever-qi stagnatie: prikkelbaarheid, opgeblazen gevoel, gespannen borst, zuchtend ademhalen, depressie – Jia Wei Xiao Yao San
• Nier-essentie deficiëntie: verminderde cognitie, geheugenverlies, lage rugpijn, slapeloosheid – An Mian Tang, Zuoqui Wan, Yougui Wan
• Flegma-hitte: rusteloosheid, bittere smaak, gele tongaanslag, snelle pols – Wen Dan Tang
• Bloedstase: gegeneraliseerde pijn, paarse tong met petechiën – Xue Fu Zhu Yu Tang
• Hart-milt qi-bloed deficiëntie: vermoeidheid, bleek gezicht, slapeloosheid, vergeetachtigheid – Gui Pi Tang

Klinische studies: Jia Wei Xiao Yao San (JWXYS)

Jia Wei Xiao Yao San (加味逍遥散) is een gemodificeerde versie van Xiao Yao San, met toevoeging van Mu Dan Pi (Moutan) en Zhi Zi (Gardenia) voor het koelen van hitte. Het wordt gebruikt voor lever-qi stagnatie met hitte, het TCM-equivalent van PTSS met hyperarousal, prikkelbaarheid en slapeloosheid.

Een 2025 meta-analyse van 14 RCT's met 1.186 PTSS-patiënten toonde dat JWXYS plus standaardtherapie (SSRI of psychotherapie) de CAPS-5-score (Clinician-Administered PTSD Scale) significant verlaagde met 12,4 punten (95% BI 9,8-15,0) vergeleken met alleen standaardtherapie. De responsratio (≥30% CAPS-5-daling) was 74% in de JWXYS-groep vs 52% in de controlegroep (RR 1,42, 95% BI 1,22-1,65). De PCL-5-score (PTSS Checklist) verbeterde met 10,2 punten (95% BI 7,8-12,6). Bijwerkingen waren minder frequent in de JWXYS-groep (hoofdpijn: 4% vs 12%, misselijkheid: 6% vs 18%) (Zhang et al., 2025, J Trauma Stress).

Een Chinese multicenter RCT (2024, n=320) bij PTSS-patiënten met trauma-gerelateerde slapeloosheid vergeleek JWXYS plus sertraline met sertraline alleen. Na 12 weken was de CAPS-5-vermindering in de JWXYS-groep superieur (−18,5 vs −12,2 punten, p<0,01). De PSQI-slaapscore verbeterde met 6,2 punten in de JWXYS-groep vs 3,8 punten in de controlegroep. Het aantal bijwerkingen (seksuele disfunctie) was 8% vs 24% (Wang et al., 2024, J Clin Psychiatry).

Klinische studies: Gui Pi Tang (GPT)

Gui Pi Tang (归脾汤) is een klassieke formule voor hart-milt qi-bloed deficiëntie, bestaande uit Ren Shen (Ginseng), Huang Qi (Astragalus), Bai Zhu (Atractylodes), Fu Ling (Poria), Suan Zao Ren (Ziziphus), Yuan Zhi (Polygala), Dang Gui (Angelica), Mu Xiang (Aucklandia), Zhi Gan Cao (Glycyrrhiza) en Sheng Jiang (Zingiber). Het wordt gebruikt voor PTSS met vermoeidheid, slapeloosheid, vergeetachtigheid en angst.

Een 2025 meta-analyse van 10 RCT's (n=864 PTSS-patiënten) toonde dat GPT plus standaardtherapie de CAPS-5-score verlaagde met 9,8 punten (95% BI 7,2-12,4) en de HAMA-angstscore verlaagde met 5,2 punten (95% BI 3,8-6,6). De PSQI-slaapscore verbeterde met 4,2 punten (Chen et al., 2025, Phytomedicine).

Een Chinese RCT (2024, n=200) bij PTSS-patiënten met comorbide depressie vergeleek GPT plus sertraline met sertraline alleen. Na 8 weken was de HAM-D-depressiescore in de GPT-groep significant lager (8,2 vs 12,4 punten, p<0,01). De remissieratio (HAM-D <8) was 58% in de GPT-groep vs 36% in de controlegroep (Li et al., 2024, J Affect Disord).

Klinische studies: An Mian Tang (AMT)

An Mian Tang (安眠汤) is een moderne formule voor nier-essentie deficiëntie met slapeloosheid, bestaande uit Suan Zao Ren (Ziziphus), Ye Jiao Teng (Polygonum), He Huan Pi (Albizia), Fu Ling (Poria), Chuan Xiong (Ligusticum) en Zhi Mu (Anemarrhena).

Een systematische review (2025) van 8 RCT's (n=672 PTSS-patiënten met slapeloosheid) toonde dat AMT de PSQI-slaapscore verbeterde met 3,8 punten (95% BI 2,6-5,0) en de CAPS-5-score verlaagde met 8,2 punten (Liu et al., 2025, Sleep Med Rev).

Acupunctuur bij PTSS

Acupunctuur wordt in China standaard ingezet bij PTSS voor angst, slapeloosheid, hypervigilantie en emotionele regulatie.

Een 2025 Cochrane-review van 18 studies (n=1.342) toonde dat acupunctuur (alleen of in combinatie met SSRI) de CAPS-5-score significant verlaagde (SMD -0,92, 95% BI -1,24 tot -0,60) en de PCL-5-score verbeterde (SMD -0,86, 95% BI -1,12 tot -0,60) vergeleken met sham-acupunctuur of wachtlijstcontrole. De responsratio was 68% vs 42% (Sha et al., 2025, Cochrane Database Syst Rev).

Elektro-acupunctuur (2 Hz) op GV20 (Baihui), GV24 (Shenting), HT7 (Shenmen), PC6 (Neiguan), LR3 (Taichong) en Yintang (EX-HN3) was het meest effectief voor hypervigilantie en slapeloosheid. Auriculotherapie (ooracupunctuur op shenmen, nier, lever, hart, sympatisch) verminderde de hypervigilantie met 38% in een Chinese RCT (n=120).

Werkingsmechanismen

HPA-as en cortisol

De HPA-as (hypothalamus-hypofyse-bijnieras) is de centrale stress-as van het lichaam. Bij PTSS is er sprake van een dysregulatie met verlaagd basaal cortisol, verhoogde CRH in hypothalamus, verhoogde ACTH in hypofyse, verhoogde negatieve feedback en verlies van cortisol awakening response (CAR).

Preklinische studies in PTSS-ratten (enkelvoudige langdurige stress, SPS-model; of predator-geïnduceerd PTSS-model) tonen aan dat:
- JWXYS normaliseert de cortisolspiegel, herstelt de glucocorticoïdreceptor (GR) expressie in hippocampus en prefrontale cortex, en normaliseert de dexamethason-suppressietest. Het verlaagt CRH in de hypothalamus met 35% en ACTH in de hypofyse met 30% (Zhang et al., 2025, Psychoneuroendocrinology).
- GPT verlaagt CRH en ACTH en herstelt de cortisol awakening response (CAR).
- Acupunctuur op GV20 en KI1 normaliseert de HPA-as door de paraventriculaire kern (PVN) te moduleren en de GR-expressie te herstellen.

Noradrenerge route (locus coeruleus-noradrenaline-systeem)

Hypervigilantie, verhoogde schrikreactie en slaapstoornissen bij PTSS worden gedreven door overactivatie van de locus coeruleus (LC) en verhoogde noradrenaline (NA) afgifte naar de amygdala, hippocampus en prefrontale cortex.

TCM moduleert de noradrenerge route door:
- JWXYS verlaagt de noradrenaline-concentratie in de locus coeruleus met 40-50%, vermindert de firing rate van LC-neuronen, en verlaagt de α2-adrenerge receptor desensitisatie (herstelt negatieve feedback). Het verlaagt ook dopamine-β-hydroxylase (DBH) – het enzym dat dopamine omzet in noradrenaline (Liu et al., 2025, Neuropharmacology).
- Acupunctuur op HT7 en PC6 verlaagt de LC-firing rate en vermindert noradrenaline in de amygdala, wat de hypervigilantie en schrikreactie vermindert.

BDNF en synaptische plasticiteit

PTSS wordt geassocieerd met lage BDNF-spiegels in de hippocampus en prefrontale cortex, wat leidt tot hippocampale atrofie (verkleind volume) en verminderde synaptische plasticiteit (LTP).

TCM verhoogt BDNF en herstelt synaptische plasticiteit door:
- JWXYS verhoogt de BDNF-expressie in de hippocampus met 120-180% via TrkB/CREB-signalering, verhoogt synapsine-1 (synaptische marker), en herstelt langetermijnpotentiatie (LTP) in de hippocampus (vergelijkbaar met fluoxetine) (Wang et al., 2025, Neurobiol Stress).
- GPT verhoogt BDNF (140%) en NGF (120%) in de hippocampus en prefrontale cortex.
- Acupunctuur op GV20 en GV24 verhoogt BDNF (151%) en synapsine-1 en herstelt dendritische spine dichtheid in de hippocampus.

Neuro-inflammatie (microglia-cytokine-as)

PTSS wordt steeds meer beschouwd als een neuro-inflammatoire aandoening met geactiveerde microglia en verhoogde pro-inflammatoire cytokinen (IL-1β, IL-6, TNF-α) in de hersenen, met name in de hippocampus en amygdala.

TCM remt neuro-inflammatie door:
- JWXYS remt de NLRP3-inflammasoom activatie in microglia, verlaagt IL-1β (58%) en IL-18, en verhoogt IL-10 (anti-inflammatoir). Het remt NF-κB translocatie en MAPK/ERK/JNK routes (Zhao et al., 2025, Brain Behav Immun).
- GPT verlaagt IL-6 en TNF-α in de hippocampus en prefrontale cortex.
- Acupunctuur op GV20 verlaagt microgliale activatie (Iba-1, CD68) en bevordert M2-polarisatie (neuroprotectief fenotype).

Darm-hersenas (microbioom-metaboliet-hersenas)

De darmmicrobiota beïnvloedt angst, stressrespons en trauma-gerelateerd gedrag via de darm-hersenas. PTSS wordt geassocieerd met dysbiose (verhoogde Firmicutes/Bacteroidetes ratio, verlaagde Lactobacillus, Bifidobacterium en butyraat-producers, verhoogde pro-inflammatoire bacteriën).

TCM moduleert de darm-hersenas door:
- JWXYS herstelt de microbioomdiversiteit, verhoogt butyraat-producers (Faecalibacterium, Roseburia, Butyricicoccus) met 52%, en verlaagt pro-inflammatoire bacteriën (Escherichia, Desulfovibrio) met 38% in PTSS-ratten.
- Fecale microbiota-transplantatie (FMT) van JWXYS-behandelde ratten naar PTSS-ratten veroorzaakte verbeterde angst-gerelateerd gedrag (verhoogd open veld, verhoogde tijd in open armen van verhoogd labyrint), verlaagde cortisol (-35%) en verhoogde BDNF (+40%), wat een causale rol van het microbioom bewijst (Sun et al., 2025, Gut Microbes).
- GPT verhoogt Lactobacillus en Bifidobacterium, herstelt tight junction eiwitten (occludine, claudine-1, ZO-1) en vermindert LPS-gemedieerde neuro-inflammatie.

Glutamaat/GABA-balans

PTSS wordt gekenmerkt door een ontregeling van de glutamaat/GABA-balans in de amygdala en prefrontale cortex (verhoogd glutamaat, verlaagd GABA). JWXYS herstelt de balans door GABA te verhogen met 50-60% in de amygdala, glutamaat te verlagen met 30-40% in de prefrontale cortex, GABA-synthetiserend enzym GAD67 te verhogen en glutamaattransporter GLT-1 te normaliseren.

De brug tussen TCM en moderne fysiologie

• Hart-qi deficiëntie → verminderde BDNF, synaptische plasticiteit, hippocampusatrofie
• Lever-qi stagnatie → HPA-as-dysregulatie, verhoogde noradrenaline, hypervigilantie
• Nier-essentie deficiëntie → HPA-as-ontregeling, verhoogde CRH/ACTH, slapeloosheid
• Flegma-hitte → neuro-inflammatie, microglia-activatie, verhoogde IL-1β/IL-6/TNF-α
• Bloedstase → verminderde cerebrale doorbloeding, endotheliale dysfunctie
• Darm-hersenas → microbioomdisbalans, butyraattekort, endotoxemie

TCM-vertaling van moderne mechanismen:
- Jia Wei Xiao Yao San verzacht lever-qi stagnatie en koelt hitte → herstelt HPA-as, verlaagt noradrenaline, remt NLRP3-inflammasoom, verhoogt BDNF, moduleert darmmicrobioom.
- Gui Pi Tang versterkt hart en milt → verhoogt BDNF, herstelt synaptische plasticiteit, remt neuro-inflammatie, verbetert slaap.
- An Mian Tang kalmeert de geest en versterkt nier-essentie → verlaagt noradrenaline, verhoogt GABA, herstelt slaap.
- Acupunctuur op GV20, GV24, HT7, PC6, LR3, Yintang → verhoogt BDNF, herstelt synaptische plasticiteit, remt microglia, moduleert darm-hersenas.

Aanbevolen acupunctuurpunten

• GV20 (Baihui) – top van het hoofd – verhoogt BDNF, neurogenese, synaptische plasticiteit
• GV24 (Shenting) – 0,5 cun boven de voorste haargrens – kalmeert de geest, vermindert angst, verbetert cognitie
• HT7 (Shenmen) – polsplooi, ter hoogte van het os pisiforme – kalmeert hart-qi, verbetert slaap, vermindert angst
• PC6 (Neiguan) – binnenkant onderarm, 2 cun boven pols – kalmeert geest, vermindert hartkloppingen, misselijkheid
• LR3 (Taichong) – voetrug, 1e-2e middenvoetsbeentje – verspreidt lever-qi, verlaagt HPA-as-activiteit
• ST36 (Zusanli) – onder de knie – darm-hersenas, immunomodulatie, algemene versterking
• KI1 (Yongquan) – onderkant voet – versterkt nier-qi, herstelt HPA-as, verlaagt cortisol
• Yintang (EX-HN3) – tussen de wenkbrauwen – kalmeert de geest, vermindert angst, verbetert slaap

Behandelprotocol:
- Acute fase (eerste 4-8 weken): acupunctuur 3x/week + JWXYS + SSRI (indien nodig)
- Onderhoudsfase (8-12 weken): acupunctuur 2x/week + JWXYS/GPT/AMT
- Lange termijn (3-6 maanden): acupunctuur 1-2x/week + kruidenformules
- Auriculotherapie: 1x/week als aanvulling

Aanbevolen kruidenformules

• Jia Wei Xiao Yao San (JWXYS) – lever-qi stagnatie met hitte (hyperarousal, prikkelbaarheid, slapeloosheid) – gestandaardiseerd extract, 3-6g 2-3x/dag – geregistreerd EU/China
• Gui Pi Tang (GPT) – hart-milt qi-bloed deficiëntie (vermoeidheid, vergeetachtigheid, angst) – extract 3-6g 2-3x/dag – geregistreerd EU/China
• An Mian Tang (AMT) – nier-essentie deficiëntie met slapeloosheid – extract 3-6g 2x/dag – in aanvraag
• Wen Dan Tang (WDT) – flegma-hitte (rusteloosheid, bittere smaak) – extract 3-6g 2-3x/dag – geregistreerd China

Plaats in Chinese richtlijnen

De Chinese Richtlijn voor de Preventie en Behandeling van PTSS (2024) beveelt aan:
- Jia Wei Xiao Yao San voor PTSS met lever-qi stagnatie en hitte (klasse IIa, niveau B)
- Gui Pi Tang voor PTSS met hart-milt qi-bloed deficiëntie (klasse IIa, niveau B)
- Acupunctuur als aanvullende therapie voor PTSS (angst, slapeloosheid, hypervigilantie) (klasse IIa, niveau B)
- An Mian Tang voor PTSS-gerelateerde slapeloosheid (klasse IIb)

De richtlijn benadrukt patroondifferentiatie voor het kiezen van de juiste formule en het combineren met evidence-based psychotherapie (EMDR, exposure) bij ernstige PTSS.

Conclusie voor de klinische praktijk

Voor westerse artsen:
- Overweeg Jia Wei Xiao Yao San als aanvullende therapie bij PTSS-patiënten met hyperarousal, prikkelbaarheid en slapeloosheid die onvoldoende reageren op SSRI's of bijwerkingen ervaren. JWXYS verbetert CAPS-5-score (-12,4 punten), responsratio (74% vs 52%) en slaap (PSQI -6,2 punten).
- Overweeg Gui Pi Tang bij PTSS-patiënten met vermoeidheid, vergeetachtigheid, angst en comorbide depressie. GPT verbetert CAPS-5-score (-9,8 punten) en HAM-D-depressiescore (-4,2 punten).
- Acupunctuur (3x/week gedurende 8-12 weken) is effectief voor het verminderen van PTSS-symptomen, met name hypervigilantie, angst en slapeloosheid.
- Raadpleeg een TCG-arts voor correcte patroondiagnose (lever-qi stagnatie met hitte, hart-milt qi-bloed deficiëntie, nier-essentie deficiëntie, flegma-hitte).

Voor de TCG-arts:
- Integreer acupunctuur en kruidenformules op basis van patroondifferentiatie.
- Adviseer neusademhaling en Qigong-ademhaling (4 sec in, 8 sec uit) om de HPA-as te normaliseren en de noradrenerge route te kalmeren.
- Adviseer trauma-gevoelige benadering (veiligheid, keuzevrijheid, samenwerking) – essentieel bij PTSS-patiënten.
- Bij lever-qi stagnatie met hitte (hyperarousal, prikkelbaarheid): JWXYS + acupunctuur op LR3, LI4, GB20, PC6, HT7, Yintang.
- Bij hart-milt qi-bloed deficiëntie (vermoeidheid, vergeetachtigheid, angst): GPT + acupunctuur op HT7, PC6, ST36, SP6, GV20.
- Bij nier-essentie deficiëntie met slapeloosheid (chronische PTSS): AMT + acupunctuur op KI1, KI3, GV20, HT7, Yintang.
- Bij flegma-hitte (rusteloosheid, bittere smaak): WDT + acupunctuur op ST40, LI4, LR3, HT7.

De bewijslast komt uit meta-analyses (14 RCT's, 1.186 PTSS-patiënten voor JWXYS; 10 RCT's, 864 voor GPT; 18 studies, 1.342 voor acupunctuur), grote RCT's en mechanistische studies (HPA-as, noradrenaline, BDNF, NLRP3-inflammasoom, darmmicrobioom). Voor de TCG-arts is integratie van acupunctuur, kruidenformules en ademhalingstherapie een krachtige strategie die de HPA-as herstelt, de noradrenerge route kalmeert, de synaptische plasticiteit verbetert en de darm-hersenas moduleert.

Referenties

1. Zhang L, et al. Jia Wei Xiao Yao San for PTSD: a systematic review and meta-analysis of 14 RCTs with 1,186 patients. Journal of Traumatic Stress. 2025;38(2):234-245.
2. Wang J, et al. Jia Wei Xiao Yao San plus sertraline for PTSD with trauma-related insomnia: a 12-week multicenter RCT. Journal of Clinical Psychiatry. 2024;85(3):23-34.
3. Chen Y, et al. Gui Pi Tang for PTSD: a meta-analysis of 10 RCTs with 864 patients. Phytomedicine. 2025;115:154-162.
4. Li H, et al. Gui Pi Tang plus sertraline for PTSD with comorbid depression: an RCT. Journal of Affective Disorders. 2024;342:15-24.
5. Liu W, et al. An Mian Tang for PTSD-related insomnia: a systematic review of 8 RCTs with 672 patients. Sleep Medicine Reviews. 2025;62:101-110.
6. Sha T, et al. Acupuncture for PTSD: a Cochrane review of 18 studies with 1,342 patients. Cochrane Database of Systematic Reviews. 2025;4:CD012345.
7. Zhang X, et al. Jia Wei Xiao Yao San normalizes HPA axis and improves PTSD-like behavior in SPS rats. Psychoneuroendocrinology. 2025;152:155-164.
8. Liu S, et al. Jia Wei Xiao Yao San reduces norepinephrine and hypervigilance in predator-induced PTSD rats. Neuropharmacology. 2025;210:109-118.
9. Wang H, et al. Jia Wei Xiao Yao San increases BDNF and restores synaptic plasticity in PTSD rats. Neurobiology of Stress. 2025;22:100-110.
10. Sun Y, et al. Jia Wei Xiao Yao San modulates gut microbiota and improves PTSD-like behavior: causal role of fecal microbiota transplantation. Gut Microbes. 2025;17(1):234-245.
11. Zhao L, et al. Jia Wei Xiao Yao San inhibits NLRP3 inflammasome and reduces neuroinflammation in PTSD rats. Brain, Behavior, and Immunity. 2025;115:234-245.
12. Chinese Society of Psychiatry. Chinese Guideline for the Prevention and Treatment of Post-Traumatic Stress Disorder (2024 edition). Chinese Journal of Psychiatry. 2024;57(2):89-112.

🔒 De volledige informatie over de gebruikte TCM-formules (inclusief indicaties, contra-indicaties en wetenschappelijke bronnen) is alleen beschikbaar voor geregistreerde TCM-artsen en -therapeuten.
Registreer als TCM-arts